5. Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Görsel Destekli ve Tablo Halinde Anlatım

  1. Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Görsel Destekli ve Tablo Halinde Anlatım

5. Sınıf Fiilimsiler (Eylemsiler) Konu Anlatımı ve Bulma Rehberi

Önemli Noktalar

  • Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilerek cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir.
  • Fiilimsiler eylem anlamını tamamen kaybetmezler fakat kip ve şahıs eki alamazlar; olumsuzluk eki (-\text{ma} / -\text{me}) alabilirler.
  • İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil olmak üzere üç temel gruba ayrılırlar ve her grubun kendine özgü ezberletici ek kodlamaları mevcuttur.

Fiilimsi (eylemsi); fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle oluşturulan, cümlede isim, sıfat veya zarf tümleci görevini üstlenen, olumsuzluk eki alabilen ancak kip ve şahıs ekleriyle çekimlenemeyen sözcük türüdür. Fiilimsiler yan cümlecik kurarak ana düşünceyi tamamlar.


İçindekiler

  1. Fiilimsiler Nedir ve Temel Özellikleri Nelerdir?
  2. İsim-Fiil (Eylemsi) ve Ekleri
  3. Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Ekleri
  4. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) ve Ekleri
  5. Fiilimsi Ekleri Karşılaştırma ve Kodlama Tablosu
  6. Cümlede Adım Adım Fiilimsi Bulma Yöntemi
  7. Özet Tablo
  8. Sıkça Sorulan Sorular

Fiilimsiler Nedir ve Temel Özellikleri Nelerdir?

Fiilimsiler, Türkçe dil bilgisinde fiil kök ve gövdelerinden türeyen ancak fiiller gibi çekimlenemeyen özel sözcüklerdir. Bir sözcüğün fiilimsi sayılabilmesi için belirli temel kuralları taşıması gerekir:

  • Fiil anlamı korunur: Eylem hareketi zihinde canlanmaya devam eder.
  • Kip ve şahıs eki almazlar: Geliyorum, yazdın, okuyacak gibi zaman veya kişi bildirmezler.
  • Olumsuz yapılabilirler: Olumsuzluk eki olan -\text{ma} / -\text{me} ekini rahatlıkla alabilirler (örn. okumak / okumamak).
  • İsim çekim eklerini alabilirler: Özellikle isim-fiiller durum eklerini (-\text{i}, -\text{e}, -\text{de}, -\text{den}) veya iyelik eklerini alabilir.

:light_bulb: Pro Tip: Bir cümlede fiilimsiyi bulmak için önce yüklemi (çekimli fiili) kapatın. Kalan sözcükler arasında fiil köklü olup olumsuzluk eki alabilen ve isim/sıfat/zarf görevinde kullanılan kelimeleri arayın.


İsim-Fiil (Eylemsi) ve Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onları cümle içerisinde isim yapan eklerdir. Fiilin adını oluştururlar.

  • İsim-Fiil Ekleri: -\text{ış}, -\text{iş}, -\text{uş}, -\text{üş}, -\text{ma}, -\text{me}, -\text{mak}, -\text{mek}
  • Akılda Kalıcı Kodlama: “MA-IŞ-MAK”

Örnek Cümle İncelemeleri:

  1. “Kitap okumak zihni dinlendirir.” \rightarrow okumak sözcüğü fiil köküne gelen -\text{mak} ekiyle isim-fiil olmuştur.
  2. “Onun gülüşü herkese moral verdi.” \rightarrow gülüşü sözcüğü -\text{üş} eki alarak eylemin adı haline gelmiştir.
  3. “Ders çalışma programı hazırladık.” \rightarrow çalışma sözcüğü -\text{ma} eki ile isim-fiildir.

:warning: Uyarı: İsim-fiil eki olan -\text{ma} / -\text{me} ile olumsuzluk eki olan -\text{ma} / -\text{me} karıştırılmamalıdır. Olumsuzluk eki eylemin yapılmadığını bildirir.

  • “Sakın buraya gelme.” \rightarrow Olumsuzluk eki (Fiilimsi değil).
  • “Buraya gelmesi bizi mutlu etti.” \rightarrow İsim-fiil eki.

Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek sözcükleri cümle içinde sıfat yapan eklerdir. Genellikle niteledikleri isimden önce gelirler ve o ismi açıklarlar.

  • Sıfat-Fiil Ekleri: -\text{an}, -\text{en}, -\text{ası}, -\text{esi}, -\text{mez}, -\text{maz}, -\text{ar}, -\text{er}, -\text{dik}, -\text{dik}, -\text{ecek}, -\text{acak}, -\text{miş}, -\text{mış}
  • Akılda Kalıcı Kodlama: “AN-ASI-MEZ-DİK-ECEK-MİŞ”

Örnek Cümle İncelemeleri:

  1. “Koşan çocuklar parka doğru ilerledi.” \rightarrow Nasıl çocuklar? \rightarrow Koşan çocuklar (-\text{an} sıfat-fiil).
  2. “Dönülmez akşamın ufkundayız.” \rightarrow Nasıl akşam? \rightarrow Dönülmez akşam (-\text{mez} sıfat-fiil).
  3. “Tanıdık yüzler görmek içimi rahatlattı.” \rightarrow Nasıl yüzler? \rightarrow Tanıdık yüzler (-\text{dık} sıfat-fiil).

:light_bulb: Adlaşmış Sıfat-Fiil Notu: Sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde sıfat-fiil tek başına kalır ve adlaşır.

  • “Gelen insanları karşıladı.” (Sıfat-Fiil) \rightarrow “Gelenleri karşıladı.” (Adlaşmış Sıfat-Fiil)

Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) ve Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümle içerisinde yüklemi zaman veya durum yönünden tamamlayan zarf görevli sözcüklerdir.

  • Zarf-Fiil Ekleri: -\text{ken}, -\text{alı}, -\text{esiye}, -\text{ince}, -\text{ip}, -\text{arak}, -\text{dıkça}, -\text{e}...-\text{e}, -\text{r}...-\text{mez}, -\text{casına}, -\text{maksızın}, -\text{dığında}
  • Akılda Kalıcı Kodlama: “Kenyalı asiye ince ipi arayıp rastladıkça…”

Zarf-fiiller cümleye iki ana anlam katar:

  1. Durum Anlamı (Nasıl? sorusuna cevap verir): “Gülerek içeri girdi.” (Nasıl girdi? \rightarrow Gülerek)
  2. Zaman Anlamı (Ne zaman? sorusuna cevap verir): “Zil çalınca dışarı çıktık.” (Ne zaman çıktık? \rightarrow Zil çalınca)

Fiilimsi Ekleri Karşılaştırma ve Kodlama Tablosu

Fiilimsi türlerini ve eklerini ayırt etmeyi kolaylaştıran özet tablo aşağıdadır:

Fiilimsi Türü Diğer Adı Şifreli Kodlama Örnek Ekler Cümle İçi Görevi
İsim-Fiil Eylemsi MA-IŞ-MAK -\text{ma}, -\text{ış}, -\text{mak} İsim öğesi olur
Sıfat-Fiil Ortaç AN-ASI-MEZ-DİK-ECEK-MİŞ -\text{an}, -\text{ası}, -\text{mez}, -\text{dik}, -\text{ecek}, -\text{miş} İsmi niteler (Sıfat olur)
Zarf-Fiil Bağ-Fiil / Ulaç KEN-ALI-İNCE-İP-ARAK… -\text{ken}, -\text{ince}, -\text{ip}, -\text{arak}, -\text{dıkça} Yüklemi niteleme (Zarf olur)

Cümlede Adım Adım Fiilimsi Bulma Yöntemi

Cümledeki fiilimsileri hatasız bulmak için aşağıdaki 4 adımı uygulayabilirsiniz:

[1. Adım: Cümlenin yüklemini (çekimli fiili) bulun ve eleyin.]
                         │
                         ▼
[2. Adım: Kalan sözcükler arasından fiil kök/gövdesi olanları tespit edin.]
                         │
                         ▼
[3. Adım: Sözcüğün olumsuzluk eki (-ma/-me) alıp alamadığını kontrol edin.]
                         │
                         ▼
[4. Adım: Sözcüğün aldığı eke göre İsim-Fiil, Sıfat-Fiil veya Zarf-Fiil olduğunu belirleyin.]

Örnek Uygulama:

Cümle: “Güneş doğarken çalışan işçiler dinlenmek için mola verdi.”

  1. Yüklemi Bul: “mola verdi” (Çekimli fiil grubudur, fiilimsi olarak elenir).
  2. Fiil Köklü Sözcükleri Seç: doğ-ar-ken, çalış-an, dinlen-mek.
  3. Olumsuzluk Denemesi Yap: doğmayarken (uygun), çalışmayan (uygun), dinlenmemek (uygun).
  4. Tür Belirleme:
    • doğ-ar-ken \rightarrow -\text{ken} eki var (Ne zaman mola verdi? \rightarrow Zarf-Fiil)
    • çalış-an \rightarrow -\text{an} eki var (Hangi işçiler? \rightarrow Sıfat-Fiil)
    • dinlen-mek \rightarrow -\text{mak}/-\text{mek} eki var (Ne için? \rightarrow İsim-Fiil)

Özet Tablo

Kavram Açıklama Anahtar Nokta
Kalıcı İsim Uyarısı Eylem anlamını tamamen yitirip nesne adı olan kelimeler fiilimsi değildir. Dondurma, çakmak, dolma, kazma, sarma, giriş artık nesne adıdır.
Kip Eki Karışıklığı Sıfat-fiil ekleri (-\text{ecek}, -\text{miş}, -\text{ar}, -\text{mez}) zaman ekleriyle karışabilir. Yüklemdeyse kip eki; ismi niteliyorsa sıfat-fiil ekidir.
Cümledeki Yan Cümle Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümlecik vardır. Fiilimsi sayısı = Yan cümle sayısı.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Kalıcı isim ile isim-fiil arasındaki fark nedir?
İsim-fiiller eylem anlamını korur ve olumsuzu yapılabilir (okumak \rightarrow okumamak). Kalıcı isimler ise bir nesnenin, yiyeceğin veya kavramın somut adı olmuştur ve olumsuzu yapılamaz (Bakkaldan dondurma aldım cümlesindeki “dondurma” kelimesi olumsuz yapılamayacağı için kalıcı isimdir).

2. Sıfat-fiil eki olan “-ecek / -acak” ile gelecek zaman eki nasıl ayırt edilir?
Eğer kelime cümlenin sonunda yüklem görevindeyse ve zaman bildiriyorsa gelecek zaman kip ekidir (Yarın bize gelecek.). Eğer bir ismi niteliyorsa veya sıfat tamlaması kuruyorsa sıfat-fiil ekidir (Gecek günler geride kaldı.).

3. Fiilimsiler yapım eki midir yoksa çekim eki midir?
Tüm fiilimsi ekleri dil bilgisinde fiilden isim türeten yapım ekleri olarak kabul edilir. Dolayısıyla fiilimsi eki almış her kelime türemiş yapılı bir sözcüktür.


Verilen örnekler üzerinden sınıf içi etkinlik veya örnek soru çözümü yapmak ister misiniz? Fiilimsi ile kalıcı isim ayrımını test etmek için size özel soru örnekleri hazırlayabilirim.