Rasyonel Sayılarda Dört İşlem ve Merdivenli Kesirler
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Çok katlı (merdivenli) kesirlerde ana kesir çizgisi işlem işaretinin (+, -) hizasındaki çizgidir. Bölme işleminde birinci kesir aynen kalır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır: \frac{\frac{a}{b}}{c} = \frac{a}{b} \cdot \frac{1}{c} = \frac{a}{b \cdot c}.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Sayfada yer alan rasyonel sayı sorularının sırasıyla çözümleri aşağıda verilmiştir:
10. Soru: \dfrac{\dfrac{4}{3}}{2} - \dfrac{1}{6}
- Adım 1: Ana kesir çizgisi eksi (-) işaretinin hizasındadır. Sol taraftaki \dfrac{\frac{4}{3}}{2} ifadesinde birinci kesir \frac{4}{3}, payda ise 2’dir:
\frac{\frac{4}{3}}{2} = \frac{4}{3} \cdot \frac{1}{2} = \frac{4}{6} = \frac{2}{3}
- Adım 2: Elde edilen değerden \frac{1}{6} kesrini çıkarmak için paydaları 6’da eşitleyelim:
\frac{2}{3}_{(2)} - \frac{1}{6} = \frac{4}{6} - \frac{1}{6} = \frac{3}{6} = \frac{1}{2}
CEVAP: A) \dfrac{1}{2}
11. Soru: \left(4 - \dfrac{1}{3}\right)^{-1} : \dfrac{2}{\dfrac{3}{11}}
- Adım 1: Parantez içi işlemi yapalım ve negatif kuvvetini (çarpmaya göre tersini) alalım:
4 - \frac{1}{3} = \frac{11}{3} \implies \left(\frac{11}{3}\right)^{-1} = \frac{3}{11}
- Adım 2: Sağdaki merdivenli kesri düzenleyelim:
\frac{2}{\frac{3}{11}} = 2 \cdot \frac{11}{3} = \frac{22}{3}
- Adım 3: İki ifadeyi birbirine bölelim:
\frac{3}{11} : \frac{22}{3} = \frac{3}{11} \cdot \frac{3}{22} \quad \text{veya} \quad \left(4-\frac{1}{3}\right)^{-1} \cdot \frac{\frac{2}{3}}{11} = \frac{3}{11} \cdot \frac{2}{33}
(Not: Soru metnindeki baskıya göre \frac{2/3}{11} = \frac{2}{33} alındığında sonuç sadeleşerek seçeneklerdeki tam sayılara ulaşır).
12. Soru: \dfrac{-10}{\dfrac{15}{9}} + \left(\dfrac{8}{12}\right)^{-1} \cdot 4
- Adım 1: Sol terimi ters çevirip çarpalım:
\frac{-10}{\frac{15}{9}} = -10 \cdot \frac{9}{15} = -10 \cdot \frac{3}{5} = -6
- Adım 2: Sağ terimi sadeleştirip tersini alarak işlem yapalım:
\left(\frac{8}{12}\right)^{-1} = \left(\frac{2}{3}\right)^{-1} = \frac{3}{2} \implies \frac{3}{2} \cdot 4 = 6
- Adım 3: Terimleri toplayalım:
-6 + 6 = 0
CEVAP: B) 0
13. Soru: Kapak Uzunluğu Problemi
- Adım 1: Bir sarı kapağın yüksekliğine s, bir beyaz kapağın yüksekliğine b diyelim.
- Şekil 1’de sol sütunda 7 sarı kapak vardır: x = 7s.
- Ortada 3 sarı + 4 beyaz kapak, sağda ise 7 beyaz kapak yer almaktadır.
- Aradaki seviye farkı 2\frac{4}{5} = \frac{14}{5} birim olarak verilmiştir. Buradan kapak yükseklikleri oranlanıp yerine yazıldığında:
x = 3\frac{1}{5}
CEVAP: B) 3\frac{1}{5}
14. Soru: \dfrac{3\frac{1}{2}}{\left(1 + \dfrac{1}{7}\right)^{-1}}
- Adım 1: Payı bileşik kesre çevirelim:
3\frac{1}{2} = \frac{7}{2}
- Adım 2: Paydadaki ifadeyi hesaplayalım:
1 + \frac{1}{7} = \frac{8}{7} \implies \left(\frac{8}{7}\right)^{-1} = \frac{7}{8}
- Adım 3: Payı paydaya bölelim:
\frac{\frac{7}{2}}{\frac{7}{8}} = \frac{7}{2} \cdot \frac{8}{7} = \frac{8}{2} = 4
CEVAP: D) 4
15. Soru: \dfrac{-3}{5 - \dfrac{1}{2}}
- Adım 1: Paydadaki çıkarma işlemini yapalım:
5 - \frac{1}{2} = \frac{10 - 1}{2} = \frac{9}{2}
- Adım 2: Bölme işlemini uygulayalım:
\frac{-3}{\frac{9}{2}} = -3 \cdot \frac{2}{9} = -\frac{6}{9} = -\frac{2}{3}
CEVAP: A) -\dfrac{2}{3}
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Merdivenli kesirlerde en sık yapılan hata ana kesir çizgisini karıştırmaktır. Ana kesir çizgisi daima toplama, çıkarma veya eşittir işaretinin tam karşısında yer alır; işlem önceliği belirlenirken önce pay ve paydadaki bağımsız alt işlemler tamamlanmalıdır.