“Acak, -ecek” Eki Sıfat-Fiil Yapar mı? Soru Çözümü
Önemli Noktalar
- “-acak, -ecek” eki Türkçede sıfat-fiil eki olarak kullanılır ve fiillere gelecek zaman anlamı katar.
- Ancak bu ek her cümlede sıfat-fiil görevinde olmaz; bazen sadece gelecek zaman kipi olarak kullanılır.
- Sıfat-fiil olanlarda ek aldığı kelimeyi niteleyen bir sıfat görevi görür.
Soru: Aşağıdakilerden hangisinde “-acak, -ecek” eki sıfat-fiil yapmamıştır?
Cevap Analizi
a) “Doğmayacak çocuğa don biçilmeyeceğini bilmiyor musun?”
- “Doğmayacak”: doğmak + -acak eki → sıfat-fiil (çocuğu niteliyor)
b) “Görecek günümüz, içecek suyumuz varmış.”
- “Görecek”: görmek + -ecek eki → sıfat-fiil (günümüzü niteliyor)
- “İçecek”: içmek + -ecek eki → sıfat-fiil (suyumu niteliyor)
c) “Geçmiş, geleceğin rehberidir.”
- “Geleceğin”: gelmek + -ecek eki + -in iyelik eki → sıfat-fiil (rehberi niteliyor)
d) “Olacakla öleceğe çare bulunmaz.”
- “Olacakla”: olmak + -acak eki + -la hali eki
- “Öleceğe”: ölmek + -ecek eki + -e hali eki
Bu cümledeki “-acak, -ecek” kelimeleri sıfat-fiil değil, gelecek zaman kipi ile çekimlenmiş fiillerdir. “Olacakla” ve “öleceğe” kelimeleri tam bir sıfat-fiil görevi görmeden kullanılmıştır.
e) “Senin için gelecek dediler; ama sen gelmedin.”
- “Gelecek”: gelmek + -ecek eki → sıfat-fiil (burada gelecek, isim-fiil gibi kullanılmış)
Doğru Cevap
d) Olacakla öleceğe çare bulunmaz.
Çünkü bu cümlede “-acak, -ecek” eki sıfat-fiil yapmamış, sadece gelecek zamanı ifade eden fiil çekimi olarak kullanılmıştır.
Sonraki Adımlar
Sıfat-fiiller ve diğer fiil eklerinin Türkçedeki kullanımı hakkında detaylı örneklerle açıklamamı ister misiniz?
Ya da diğer ilgili dil bilgisi konularında çalışma yapalım mı?
19. Aşağıdakilerin hangisinde “-acak, -ecek” eki sıfat-fiil yapmamıştır?
• -acak/-ecek eki, fiilden türeyen üç farklı yapıda işlev görebilir: sıfat-fiil, isim-fiil ve gelecek zaman kipi.
• Sıfat-fiil, eklendiği fiili niteleyen bir sıfat haline getirir.
• Cümledeki kullanımına bakarak ekin hangi işlevle kullanıldığını tespit ederiz.
Doğru cevap e) seçeneğidir. “Senin için gelecek dediler; ama sen gelmedin.” cümlesinde “gelecek” kelimesi gelecek zaman kipiyle kurulmuş bir fiildir, sıfat-fiil değil.
İçindekiler
1. Tanım
Sıfat-fiil (sıfat yapan fiilimsi): Fiil köküne –acak/-ecek ekinin gelmesiyle oluşan ve kendisinden sonra gelen ismi niteleyen yapıdır.
Gelecek zaman kipi: –acak/-ecek ekinin kişi eki alarak fiilin çekimlenmesiyle kurulan kip.
İsim-fiil: Fiilden isim türeten –mAk, –iş, –ma/-me vb. eklerle kurulur (–acak/-ecek ekinin doğrudan isim-fiil işlevi yoktur, ama türemiş sıfat-fiil isimleşebilir).
2. Kullanım Türleri
• Sıfat-fiil: Doğmayacak çocuk (nitelik)
• Gelecek zaman kipi: Senin için gelecek (gelecek zaman bildiren fiil)
• İsim-fiil (dolaylı): Geleceğin rehberi (sıfat-fiil olarak türeyip isimleşmiş)
3. Cevap Analizi
Seçenekleri inceleyelim:
a) “Doğmayacak çocuk” → sıfat-fiil (“–acak” ekliyer niteleme yapmış).
b) “Görecek günümüz, içecek suyumuz” → sıfat-fiil (her ikisi de nitelik).
c) “Geçmiş, geleceğin rehberidir.” → “gelecek” burada isim olarak kullanılmış, ama türetilmiş sıfat-fiildir; niteleme yapmıyor, tam bir isim görevinde.
d) “Olacakla öleceğe çare bulunmaz.” → Her iki ekli kelime de isim işlevi görüyor; fiilimsi niteliği yok.
e) “Senin için gelecek dediler; ama sen gelmedin.” → Gelecek zaman kipiyle çekimlenmiş fiil, sıfat-fiil değil.
c, d ve e seçeneklerinde doğrudan sıfat-fiil işlevi yok, ancak sadece e)’de ek, gelecek zaman kipi oluşturduğu için kesinlikle fiilimsi (sıfat-fiil) değil, kip ekidir.
4. Karşılaştırma Tablosu
| Kullanım Türü | Örnek | Görev |
|---|---|---|
| Sıfat-fiil | Doğmayacak çocuk | İsmi nitelendirir |
| Gelecek zaman kipi | Senin için gelecek dediler | Fiili kişi ekiyle çekimler |
| İsimleşmiş sıfat-fiil | Geleceğin rehberidir | Ad/isim görevinde kullanılır |
5. Özet Tablosu
| Seçenek | Cümle | Ek İşlevi | Sıfat-fiil mi? |
|---|---|---|---|
| a | Doğmayacak çocuk… | Sıfat-fiil | Evet |
| b | Görecek günümüz, içecek suyumuz… | Sıfat-fiil | Evet |
| c | Geçmiş, geleceğin rehberidir. | İsim (türetilmiş) | Hayır |
| d | Olacakla öleceğe çare bulunmaz. | İsim (türetilmiş) | Hayır |
| e | Senin için gelecek dediler; ama sen gelmedin. | Gelecek zaman kipi | Hayır |
6. Sık Sorulan Sorular
S1: “–ecek” eki her zaman sıfat-fiil midir?
C1: Hayır. Bağlama göre gelecek zaman kipi veya isim-fiil de olabilir.
S2: İsim-fiil ile sıfat-fiil arasındaki fark nasıl anlaşılır?
C2: İsim-fiil, isim görevindeyse (cümlede yüklem, öge vb. olabilir), sıfat-fiil ise bir ismi niteliyorsa ayırt edilir.
S3: “Gelecek” kelimesi bazen fiil, bazen isim nasıl oluyor?
C3: “Gelecek” ifadesi;
- “Sen gelecek” → gelecek zaman kipi (fiil)
- “Gelecek rehberi” → sıfat-fiil + niteleme
- “Gelecek” → isim, geleceği anlatan ad olarak.
S4: “Olacakla” ve “öleceğe” neden isimleşmiş fiilimsi?
C4: Çünkü cümlede herhangi bir ismi nitelendirmeyip, ad işlevi gördükleri için tam bir isim görevindedirler.
Başka alıştırma görmek ister misiniz? Size 3 tane benzer soru hazırlayayım mı, Mahmut_Kindiroglu?