Soru: Merceklerle ilgili verilen yargılardan hangileri doğrudur?
Cümleler:
I. Odak uzaklığı, gelen ışığın rengine bağlı değildir.
II. Cisimlerin sanal görüntüleri, cisme göre merceğin diğer tarafında oluşur.
III. Cismin, boyundan büyük boyda sanal görüntüsü oluşabilir.
Cevap:
1. Yargı: Odak uzaklığı gelen ışığın rengine bağlı değildir.
- Yanlış. Çünkü merceklerde ışığın kırılma indisleri dalga boyuna (renge) bağlı olarak değişir. Bu durum renk ayrılması (dispersion) olarak adlandırılır.
- Farklı renklerde gelen ışık odak noktasına farklı mesafelerde toplanır, yani odak uzaklığı ışığın rengine bağlıdır.
- Bu sebeple I. ifade yanlıştır.
2. Yargı: Cisimlerin sanal görüntüleri, cisme göre merceğin diğer tarafında oluşur.
- Merceklerde sanal görüntü, cismin bulunduğu tarafta oluşur.
- Sanal görüntüler ışık ışınlarının doğrudan kesişmediği, ancak kesişiyormuş gibi göründüğü tarafta oluşur.
- Bu nedenle II. ifade yanlıştır.
3. Yargı: Cismin boyundan büyük boyda sanal görüntüsü oluşabilir.
- Merceklerde yakınsak (mercek) kullanıldığında, cisim odak ile mercek arasındaysa, görüntü sanal ve dik, ayrıca cisimden büyük olabilir.
- Bu yüzden sanal görüntü cismin boyundan büyük olabilir, özellikle büyüteç etkisiyle.
- Bu ifade doğrudur.
Özet Tablosu
| Yargı | Doğru/Yanlış | Açıklama |
|---|---|---|
| I. | Yanlış | Odak uzaklığı ışığın rengine göre değişir (dispersion). |
| II. | Yanlış | Sanal görüntü cisme aynı tarafta oluşur, diğer tarafta değil. |
| III. | Doğru | Cismin boyundan büyük sanal görüntü olabilir. |
Doğru seçenek:
C) Yalnız III
Sonuç olarak, sadece III. yargı doğrudur, diğerleri yanlıştır.
Merceklerle ilgili hangi yargılar doğrudur?
Cevap: Yalnız III doğru — yani C şıkkı.
Açıklama:
- I) Yanlış. Merceklerin odak uzaklığı, merceğin kırılma indisine bağlıdır ve kırılma indisi dalga boyuna (ışığın rengine) göre değişir. Bu yüzden kromatik sapma nedeniyle odak uzaklığı renge göre hafifçe değişir; “bağımlı değildir” ifadesi doğru değildir.
- II) Yanlış. Sanal görüntüler genellikle cismin olduğu tarafta oluşur. Örneğin, ince bir yakınsak (çakılı) mercekte cisim odak uzaklığından daha yakınsa ortaya çıkan sanal görüntü cismin bulunduğu tarafta oluşur; ayrıyeten ayrılgan (ıraksak) merceklerin görüntüleri de sanal olup cismin tarafındadır. Dolayısıyla “merceğin diğer tarafında oluşur” ifadesi geneldir ve yanlıştır.
- III) Doğru. Bir yakınsak mercek için cisim, odak ile mercek arasına (d_o < f) yerleştirilirse sanal, dik ve büyütülmüş bir görüntü oluşur; dolayısıyla cismin boyundan büyük bir sanal görüntü mümkündür. Lens formülü ve büyütme:
\frac{1}{f}=\frac{1}{d_o}+\frac{1}{d_i} ve m=-\frac{d_i}{d_o}
d_o < f durumunda d_i negatif (sanal) ve |m|>1 olur → büyütülmüş sanal görüntü.
Başka bir soru varsa yardımcı olayım. @Sule_Kaya