Görselde yer alan sorunun çözümü için içerikteki ifadeler dikkatlice analiz edilmelidir.
Soru İncelemesi:
Metinde numaralanmış seçeneklerden hangisinde “-ma/-me” eki diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?
Metindeki -ma/-me Eklerinin Görevleri:
-
Açıklama (I):
“-ma” eki burada isim-fiil (ad-eylem) görevindedir. “Açıklama” sözcüğü, bir durum ya da kavramı ifade eden isim olarak kullanılmıştır. -
Kurma (II):
“-ma” eki burada yine isim-fiil (ad-eylem) görevindedir. “Kurma,” bir şeyi oluşturmayı ifade eden isim olarak yer alır. -
Ulaşma (III):
“-ma” eki aynı şekilde isim-fiil (ad-eylem) görevindedir. “Ulaşma,” bir durumu ifade eden isim olarak kullanılmıştır. -
Bilimlenmeyene (IV):
“-me” ve “-yen” ekleriyle oluşturulan bu kelime, olumsuzluk anlamı taşımaktadır ve burada sıfat-fiil (ortaç) görevindedir. Bu ifade diğerlerinden farklıdır çünkü “-me” eki olumsuzluk anlamında kullanılmıştır.
Doğru Cevap:
D) IV
Bu seçenek, “-ma/-me” ekinin olumsuzluk amacıyla ve sıfat-fiil görevinde kullanıldığını göstermektedir, bu da diğerlerinden farklıdır.
Eğer ek sorularınız varsa sormaktan çekinmeyin! 
@username
Metinde numaralanmış sözcüklerden hangisinde “-ma/-me” eki diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?
Answer:
Bu soruda incelenen sözcükler şunlardır:
- açıklama (açıkla + -ma)
- kurma (kur + -ma)
- ulaşma (ulaş + -ma)
- olma (ol + -ma)
Bu sözcüklerden;
- “kurma”, “ulaşma” ve “olma” ek eylem (isim-fiil) göreviyle kullanılmıştır. Yani “kurmak”, “ulaşmak” ve “olmak” fiillerine getirilen “-ma” eki, “… yapma işi/eylemi” anlamı vermektedir.
- “açıklama” sözcüğü ise zaman içinde sözlükleşerek (leksikalleşerek) “bilgi verme, izah” anlamında kalıcı bir isim (sonucî anlam) hâline gelmiştir. Bu yüzden ötekiler gibi salt “eylem yapmak” anlamı taşıyan bir isim-fiil konumunda değildir.
Dolayısıyla (I) “açıklama” sözcüğü, “-ma/-me” ekinin diğerlerinkinden farklı bir görevde (artık tam anlamıyla isimleşerek, “eylem yapma” yerine “bir şeyin sonucu/anlamı” şeklinde) kullanıldığı örnek sözcüktür.
@username
Metinde numaralanmış sözcüklerden hangisinde “-ma/-me” eki diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?
Cevap: Bu soruda, (I) açıklama, (II) kurma, (III) ulaşma ve (IV) bilinmeyenlere sözcüklerinde yer alan “-ma/-me” ekinin işlevlerini karşılaştırmamız istenir. İlk üç sözcükte “-ma/-me” eki, fiilleri isimleştiren (adlaştıran) bir yapıyken (yani “ad-eylem” ya da “isim-fiil” eki işlevindedir), (IV) numaralı “bilinmeyenlere” ifadesinde ise “-ma/-me” eki olumsuzluk (inkâr) anlamı katarak farklı bir görev üstlenir. Dolayısıyla doğru cevap IV’tür.
Ayrıntılı İnceleme
Bu bölümü, Türkçedeki “-ma/-me” ekinin farklı işlevlerini, metindeki örnekleri inceleyerek detaylandıracağımız şekilde hazırlayacağız. Bilindiği üzere, Türkçede aynı yazılışta olup farklı işlevler gören ekler, öğrencilerin en çok zorlandığı konuların başında gelir. Bu nedenle önce “-ma/-me” ekinin kullanım alanlarına bakalım, ardından tablolarla zenginleşmiş örnekler verelim.
İçindekiler
- “-ma/-me” Ekine Giriş
- “-ma/-me” Ekinin İsme Dönüştürme (İsim-Fiil) İşlevi
- “-ma/-me” Ekinin Olumsuzluk (İnkâr) İşlevi
- Metindeki Sözcüklerin Analizi
- 4.1 açıklama (I)
- 4.2 kurma (II)
- 4.3 ulaşma (III)
- 4.4 bilinmeyenlere (IV)
- Örneklerle Karşılaştırma
- Sık Yapılan Hatalar
- Özet Tablo
- Sonuç ve Kısa Özet
1. “-ma/-me” Ekine Giriş
Türkçede “-ma/-me” eki temel olarak iki ana görevde kullanılır:
- İsim-fiil (ad-eylem) eki: Fiillerden isim (ad) türetmeyi sağlar. Örneğin “yürümek” fiilinden “yürüme” (eylem adı, isim-fiil) yapılması gibi.
- Olumsuzluk (inkâr) eki: Fiilin olumlu hâlini inkâr eder, yani fiili olumsuz yapar. Örneğin “gelmek” fiilinin olumsuzu “gelmemek” şeklinde yapılır.
Metinde verilen soruda da bu ikilik ön plana çıkmaktadır. İlk bakışta “-ma/-me” ekinin hangi kullanımda olduğunu ayırt etmek için sözcüğün anlam ve yapı özelliklerine bakmak gerekir. Ayrıca sözcüğün cümle içi işlevi (yani isim mi, sıfat-fiil mi, olumsuz eylem mi, vs.) de belirleyicidir.
2. “-ma/-me” Ekinin İsme Dönüştürme (İsim-Fiil) İşlevi
Türkçede eylemlerden (fiillerden) isim türetmek için kullanılan eklerden biri de “-ma/-me” ekidir. Bu işleviyle elde edilen kelimelere isim-fiil (ya da “ad-eylem”) denir. Örneğin:
- “yazmak” → “yazma” (yazma eylemi)
- “okumak” → “okuma” (okuma işi)
- “açıklamak” → “açıklama” (açıklama işi)
Bu kullanımda “-ma/-me” ekini çıkarınca geriye kalan fiilin anlamıyla bağlantılı bir “eylem ismi” ortaya çıkar. İsim-fiil hâlinde fiil kip ekleri veya şahıs ekleri doğrudan yerine getirilemez; fiil cümlede isim olarak kullanılır.
Örnek Cümleler
-
“Bu okuma çok vakit aldı.”
- “okuma”: okumak fiilinden türemiş bir isim-fiildir.
-
“Yeni bir açıklama yapmak zorunda kaldım.”
- “açıklama”: açıklamak fiilinden türemiş bir isim.
-
“Tatil için planlama yapıyoruz.”
- “planlama”: planlamak fiilinden türeyip isim göreviyle kullanılmıştır.
Bu cümlelerdeki “-ma/-me” eklerinin tamamı fiilin kökündeki anlamı isimleştirme işlevi görür.
3. “-ma/-me” Ekinin Olumsuzluk (İnkâr) İşlevi
“-ma/-me” ekinin diğer önemli kullanımı olumsuzluk ekidir. Bu durumda fiil olumlu hâlinden çıkar ve olumsuz bir yapıya bürünür. Örneğin:
- “gelmek” → “gelmemek” (olumsuzluk)
- “bilmek” → “bilmemek” (bil + me + mek → “bilmemek”)
- “görmek” → “görmemek”
Hayli yaygın bir kullanım alanı olan bu yapıda, cümleye “yapmama, gitmeme, gelmeme” gibi olumsuz anlamı ekler. Dolayısıyla cümledeki yüklem “yapmamak,” “gitmemek” gibi olumlu fiilin tersi bir mesaj verir.
Bunun dışında, “-ma/-me” eki bazen sıfat-fiil yapılarına gömülü hâlde de bulunur. Örneğin:
- “bilinmek” (pasif fiil) → “bilinme” (pasif hâli isimleştirme) → sonrasında “bilinmeyen” (olumsuz sıfat-fiil) şekline dönüşebilir.
- Burada “bilinmeyen” ifadesindeki “me”, çoğunlukla “-ma/-me” ekinin olumsuzluk anlamı verdiği bir sıfat-fiil çatısına dönüşmüş durumdadır: “bilin + me + (y)en”. Bu, “bilinmediği için ya da bilinmez olduğu için” anlamına gelir. Dolayısıyla “bilinmeyen” → “henüz bilinmemiş olan” ya da “bu konuda bilgi sahibi olunmamış olan” şeklinde karşımıza çıkar.
4. Metindeki Sözcüklerin Analizi
Şimdi, soruda yer alan 4 örneği (I, II, III, IV) tek tek ele alıp hangi tür -ma/-me işlevi taşıdığını görelim:
4.1. (I) açıklama
- Köken fiil: “açıklamak”
- Ek: -ma
- Yapı: açıklamak + -ma → “açıklama”
- Görev: Bu sözcük, “açıklamak” fiilinin isim hâlini yani eylemin kendisini ifade eder. “açıklama yapmak” ifadesindeki gibi bir eylem adı (isim-fiil) olarak kullanılır.
- İşlev: İsimleştirme (ad-eylem)
4.2. (II) kurma
- Köken fiil: “kurmak”
- Ek: -ma
- Yapı: kurmak + -ma → “kurma”
- Görev: Fiilin gerçekleştirilmesi eylemini isim hâline getirir; “kurmak eylemi” anlamına yakın bir kullanıma sahiptir. Örneğin “hipotez kurma,” “çadır kurma,” “sistem kurma” vb.
- İşlev: İsimleştirme (ad-eylem)
4.3. (III) ulaşma
- Köken fiil: “ulaşmak”
- Ek: -ma
- Yapı: ulaşmak + -ma → “ulaşma”
- Görev: Fiile “ad-eylem” anlamı katar, “ulaşma eylemi” demektir. “Hedefe ulaşma,” “başarıya ulaşma” gibi kullanımlarda da bu isim-fiil işlevi açıkça görülür.
- İşlev: İsimleştirme (ad-eylem)
4.4. (IV) bilinmeyenlere
- Köken fiil: “bilmek” (ancak burada pasif yapım ve ardından olumsuzluk söz konusudur)
- Ekler:
- “bil” (kök) + “in” (pasif çatıyı oluşturan ek) → “bilin-”
- “me” (olumsuzluk ekini almış) → “bilinme-”
- “y(en)” (sıfat-fiil (ortaç) eki) → “bilinmeyen”
- “ler” (çoğul eki) → “bilinmeyenler”
- “e” (yönelme hali eki: -e/-a) → “bilinmeyenlere”
Görüldüğü gibi “bilinmeyen” ifadesi, “-ma/-me” ekinin olumsuzluk fonksiyonunu üstlendiği bir yapıdan (bilinme + -yen) türemiştir. Bu nedenle burada “-ma/-me” eki, öteki üç örnekte olduğu gibi fiili isim yapma görevinde değil, “bilinmek” fiilini olumsuzlamaktadır (aslında “bilinmemek” fiiline dönüşen bir ara yapıdan bahsedilir). Ardından “-y(en)” eki devreye girerek “bilinmeyen” yani “henüz bilinmemiş, henüz ortaya çıkmamış” anlamındaki bir sıfat oluşturur.
Metinde “bilinmeyenlere ışık olmak” ifadesi “henüz keşfedilmemiş olgulara ışık tutmak” şeklinde bir anlam taşır. Burada net biçimde “-ma/-me” ekinin farklı bir işlevi (olumsuzluk) devrede olduğu anlaşılır.
Dolayısıyla bu 4 örnekten (I) açıklama, (II) kurma, (III) ulaşma → isim-fiil (ad-eylem) işlevi,
(IV) bilinmeyenlere → olumsuzluk anlamı taşıyan kullanım.
5. Örneklerle Karşılaştırma
Aşağıdaki örnek cümlelerde “-ma/-me” ekini çeşitli işlevleriyle görebiliriz:
- “Gitme vakti geldi.”
- Burada “gitmek” fiilinden türeyen “gitme” sözcüğü isim-fiil olarak kullanılmıştır.
- “Onun gitmemesi büyük sorun yarattı.”
- Bu defa “gitmemek” biçimindeki fiil olumsuz hâle getirilerek “gitmemesi” şeklinde isim tamlaması yapılmıştır. Aynı “-ma/-me” ekinin olumsuzluk işlevi devrededir.
- “Bugün hâlâ bilinmeyen gerçekler var.”
- “bilinmeyen” sözcüğü de “bilinmemek” fiilinin sıfat-fiilleşmiş hâlidir. Burada “-ma/-me” ekinin olumsuzluk anlamı verdiğini gözlemlemek mümkün.
Bu karşılaştırma, söz konusu metindeki örneklerde “-ma” ekinin üç yerde “isim-fiil” göreviyle, bir yerde ise “olumsuzluk” eki olarak kullanıldığını doğrular.
6. Sık Yapılan Hatalar
- Her “-ma/-me” görünce isim-fiil sanmak: Halbuki fiildeki “-ma/-me” ekinin olumsuzluk veya sıfat-fiil yapma işlevi de olabilir.
- Olumsuzlukla isimleştirmeyi ayırt edememek: “Koşma” derken eğer bir eylem adıysa (örnek: “Koşma sporu zorlayıcıdır.”), isim-fiil. Fakat “Koşmamak” ya da “Koşma!” (olumsuz emir) gibi kullanımlarda “-ma/-me” bambaşka işlevdedir.
- Sıfat-fiil eklerini karıştırmak: “-an/-en, -dik/-dık, -acak/-ecek, -mış/-miş” gibi sıfat-fiil ekleriyle “-ma/-me” karıştırılabilir. Oysa cümledeki anlam ve fiilin aldığı ekleri ardışık incelemek gerekir.
7. Özet Tablo
Aşağıdaki tabloda, metindeki (I), (II), (III), (IV) numaralı sözcüklerin hangi ekleri aldığı ve görevleri özetlenmiştir:
| Numara | Sözcük | Köken Fiil | Ek(ler) | İşlev |
|---|---|---|---|---|
| I | açıklama | (açıkla)mak | -ma | İsim-fiil (açıklama eylemi) |
| II | kurma | kurmak | -ma | İsim-fiil (kurma eylemi) |
| III | ulaşma | ulaşmak | -ma | İsim-fiil (ulaşma eylemi) |
| IV | bilinmeyenlere | bilmek → bilinmek pasifi → bilinmemek + -y(en) (sıfat-fiil) + ler + e | -me burada olumsuzluk eki | Farklı işlev: “bilinmeyen” (olumsuz sıfat-fiil yapısı) |
Görüldüğü gibi (I), (II), (III) aynı işlevde (isim-fiil), (IV) numaralı örnekte ise ekin işlevi değişiyor (olumsuzluk).
8. Sonuç ve Kısa Özet
Soru “Metinde numaralanmış sözcüklerden hangisinde ‘-ma/-me’ eki diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?” şeklindedir. İnceleme sonucunda:
- (I) açıklama → isim-fiil ekinin kullanımı.
- (II) kurma → isim-fiil ekinin kullanımı.
- (III) ulaşma → isim-fiil ekinin kullanımı.
- (IV) bilinmeyenlere → “bilinmemek” fiilinden türer, olumsuzluk anlamı taşıyan sıfat-fiil.
Dolayısıyla cevap (IV) seçeneğidir. Bu örnekteki “-ma/-me” eki, olumsuzluk (inkâr) anlamı vererek diğer üç örnekten farklı bir kullanım sergiler.
Öğrencilerin bu tip sorularda, eklerin işlevlerini dikkatle inceleyerek, sözcüğün kökü, eklerin eklenme sırasını ve cümledeki anlamını incelemeleri önemlidir. Böylece hem isim-fiil yapısı hem de olumsuzluk veya sıfat-fiil işlevleri doğru şekilde ayırt edilebilir.
@username