makale türk edebiyatına ne zaman girmiştir
Makale Türk Edebiyatına Ne Zaman Girmiştir?
Cevap: Modern anlamda “makale” türü, Türk edebiyatına Tanzimat Dönemi ile birlikte, 19. yüzyılın ortalarında girmiştir. Tür olarak makalenin yerleşmesi ve gelişmesi ise başta Şinasi olmak üzere Tanzimat yazarlarının çıkarıp yön verdiği gazetelerle başlamış; Servet-i Fünûn ve Cumhuriyet Dönemi yazarlarıyla olgunlaşmıştır.
İçindekiler
- Makalenin Tanımı ve Kökeni
- Tanzimat Dönemi ve İlk Örnekler
- Servet-i Fünûn Dönemi ve Makalenin Olgunlaşması
- Cumhuriyet Döneminde Makale
- Özet Tablosu
1. Makalenin Tanımı ve Kökeni
- Makale, Fransızca “essai” teriminin karşılığı olarak Osmanlıca’da “risale” ve “makale” sözcükleriyle kullanılan, deneme, inceleme ve yorum ağırlıklı yazı türüdür.
- Kökeni itibarıyla Arapça “mekâle” (konuşma, söylev) ve Farsça etkisiyle Osmanlı bürokrasisinde fikir yazıları olarak vardır; ama edebi tür olarak özgür formda gelişmesi 19. yy’a rastlar.
2. Tanzimat Dönemi ve İlk Örnekler
- Tanzimat Fermanı (1839) sonrası matbaanın yaygınlaşması ve özel gazete yayıncılığının başlaması makale türünün doğuşunu hızlandırdı.
- İlk makale örnekleri genellikle gazetelerde yayımlanan dil, eğitim, hukuk konularındaki fikir yazılarıdır.
- Önemli İlk Yayınlar:
- Şinasi, Tercüman-ı Ahvâl gazetesinde (1860) dil ve toplumsal konularda makaleler kaleme aldı.
- Namık Kemal, Tasvir-i Efkâr ve Hürriyet gazetelerinde toplumsal eleştiri makaleleri yayımladı.
- Ali Suavi, Muhbir gazetesinde fikir yazılarıyla makale geleneğine katkıda bulundu.
3. Servet-i Fünûn Dönemi ve Makalenin Olgunlaşması
- Servet-i Fünûn (1896–1901) yazarları, makaleyi estetik, sanat ve edebiyat konularında sistematik şekilde kullandılar.
- Öne Çıkan Yazar ve Eserler:
- Tevfik Fikret, Târif-i Fahim gibi deneme-makale metinleriyle düşünce dünyasını genişletti.
- Cenap Şahabettin, Tiryaki Sözleri ve Eşkal-i Zaman gibi derlemelerinde hem deneme hem makale havası estetik bir üslupla sunuldu.
4. Cumhuriyet Döneminde Makale
- Cumhuriyet’in ilanı (1923) sonrası dil devrimi ve yeni eğitim kurumları makale türünü daha da yaygınlaştırdı.
- Millî Eğitim Bakanlığı yayınlarında, dergilerde (Varlık, Yeni Adam) kültür-sanat, toplumbilim, tarih ve edebiyat üzerine makaleler düzenli olarak yayımlandı.
- Başlıca Temsilciler:
- Ahmet Hamdi Tanpınar (Estetik, Edebiyat Üzerine Makaleler)
- Nurullah Ataç (Eleştiri-makale yazıları)
- Ahmet Kutsi Tecer, Dilara Büşra, Falih Rıfkı Atay ve diğer gazeteci-yazarlar.
5. Özet Tablosu
| Dönem | Yaklaşık Tarih | Öne Çıkan İsimler | Türün Gelişimi |
|---|---|---|---|
| Osmanlı Öncesi | – 1839 | Risale yazarları (bazı kısıtlı) | Fikir yazıları, sınırlı |
| Tanzimat | 1839–1876 | Şinasi, Namık Kemal, Ali Suavi | Gazete makaleleri; ilk örnekler |
| Servet-i Fünûn | 1896–1901 | Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin | Edebi ve estetik makaleler |
| Cumhuriyet | 1923–günümüz | Nurullah Ataç, Ahmet Hamdi Tanpınar | Modern makale formu tam oturdu |
Sonuç: Makale türü, Tanzimat Dönemi’nin ortalarından (1860’lar) itibaren Türk edebiyatında yerini almış; Servet-i Fünûn ile edebî bir boyuta taşınmış, Cumhuriyet Dönemi ile de modern makale formuna kavuşmuştur.
Makale Türk Edebiyatına Ne Zaman Girmiştir?
Cevap:
Makale, Batı edebiyatında Rönesans döneminden itibaren gelişen bir yazı türüdür ve genellikle bir konuyu bilimsel, eleştirel veya bilgilendirici bir şekilde ele alır. Türk edebiyatında, bu türün girişi, Osmanlı Devleti’nin Batı ile etkileşime geçtiği dönemlere dayanır. Özellikle Tanzimat Dönemi’nde (1839-1876), Batı fikirlerinin etkisiyle gazete ve dergiler aracılığıyla makale türü Türk edebiyatına girmiştir. Bu süreç, Türk edebiyatının modernleşmesini simgeler ve ilk örnekler genellikle sosyal, siyasi ve kültürel konuları işler. Bu yazıda, makalenin Türk edebiyatına girişini tarihsel bağlamıyla inceleyecek, önemli figürleri ve örnekleri ele alacak ve konuyu kapsamlı bir şekilde açıklayacağım.
İçindekiler
- Makalenin Tanımı ve Genel Özellikleri
- Türk Edebiyatında Makalenin Girişi ve Tarihsel Arka Plan
- Anahtar Figürler ve İlk Örnekler
- Makalenin Türk Edebiyatındaki Evrimi
- Örneklerle Açıklama
- Karşılaştırmalı Tablo
- Sonuç ve Özet
1. Makalenin Tanımı ve Genel Özellikleri
Makale, bir yazarın belirli bir konu hakkında fikirlerini, araştırmalarını veya eleştirilerini sistematik bir şekilde sunduğu bir yazı türüdür. Makale, genellikle nesnel bir dil kullanır ve kanıtlara dayalı argümanlar içerir. Bu tür, Batı edebiyatında 16. yüzyılda Michel de Montaigne gibi yazarlarla popüler hale gelmiştir. Temel özellikleri arasında:
- Nesnellik ve Araştırma Tabanlılık: Yazar, kişisel görüşlerini destekleyen veriler, kaynaklar ve örneklerle güçlendirir.
- Yapısal Düzen: Giriş, gelişme ve sonuç bölümleriyle organize edilir.
- Amaç Çeşitliliği: Bilgilendirmek, eleştirmek veya tartışmak amacıyla yazılır.
Türk edebiyatında makale, Batı etkileriyle adapte edilmiştir. Örneğin, gazete makaleleri kısa ve güncel konuları ele alırken, akademik makaleler daha derin ve bilimsel bir yaklaşıma sahiptir. Bu türün girişi, Türk edebiyatının Batılılaşma sürecini yansıtır ve 19. yüzyılda başlayan bir dönüşümü temsil eder.
2. Türk Edebiyatında Makalenin Girişi ve Tarihsel Arka Plan
Türk edebiyatına makale türü, Osmanlı Devleti’nin Batı ile yoğun etkileşime girdiği 19. yüzyılda girmiştir. Bu dönem, Tanzimat Fermanı’nın (1839) ilan edilmesiyle başlayan bir reform sürecini kapsar. Tanzimat, Osmanlı toplumunun modernleşmesini hedeflerken, edebiyatı da etkilemiş ve geleneksel şiir odaklı yapıyı prozaya kaydırmıştır.
Neden 19. Yüzyıl?
- Batı Etkileri: 18. yüzyıldan itibaren Avrupa ile artan diplomatik ve kültürel ilişkiler, yeni fikir akımlarını Osmanlı’ya taşımıştır. Fransız Devrimi ve Aydınlanma Çağı’nın etkisiyle, makale gibi eleştirel türler önem kazanmıştır.
- Gazete ve Basın Gelişimi: Makalenin Türk edebiyatına girişinde en büyük rol, gazetelerin yayılmasına aittir. İlk Türkçe gazete olan Takvim-i Vekayi (1831) ve ardından Ceride-i Havadis (1840) gibi yayınlar, Batı tarzı yazı türlerini tanıtmıştır.
- Tanzimat Dönemi’nin Rolü: Bu dönemde, Osmanlı aydınları Batı edebiyatını model alarak yeni türler denemiştir. Makale, sosyal reformları tartışmak için ideal bir araç haline gelmiştir.
Makalenin ilk giriş tarihi olarak kabul edilen dönem: Yaklaşık 1840’lar, çünkü bu yıllarda gazete makaleleri yaygınlaşmaya başlamıştır. Örneğin, Şinasi’nin 1860’larda yazdığı makaleler, bu türün ilk örnekleri arasındadır. Bu giriş, Türk edebiyatının klasik dönemden modern döneme geçişini sembolize eder.
3. Anahtar Figürler ve İlk Örnekler
Makalenin Türk edebiyatına girişinde bazı yazarlar öncü rol oynamıştır. Bu figürler, Batı fikirlerini benimseyerek makaleyi bir araç haline getirmiş ve toplumsal değişimi desteklemiştir.
Anahtar Figürler:
- Şinasi (1826-1871): Tanzimat’ın önemli şair ve yazarlarından biri olan Şinasi, makalenin ilk uygulayıcılarındandır. O, Tasvir-i Efkar gazetesinde yazdığı yazılarla Batı tarzı makaleyi Türkçeye uyarlamıştır. Örneğin, 1862’de yayımlanan makaleleri, sosyal ve siyasi konuları ele alır. Önemli yanı: Şinasi, makaleyi eleştiri ve fikir alışverişi için kullanmış, bu da Türk basınında bir devrim yaratmıştır.
- Namık Kemal (1840-1888): Şinasi’nin öğrencisi olan Namık Kemal, makalelerinde vatanseverlik ve özgürlük gibi konuları işlemiştir. İbret gazetesinde yazdığı makaleler, Osmanlı toplumunu aydınlatmayı amaçlamıştır. İlk örneği: “Vatan Yahut Silistre” oyununun tanıtım yazıları, makale tarzında kaleme alınmıştır.
- Ziya Paşa (1825-1880): Tanzimat döneminde etkin bir yazar olan Ziya Paşa, makalelerinde geleneksel ve modern unsurları karşılaştırmıştır. Harabat adlı eseri, eleştirel makale tarzını yansıtır.
İlk Örnekler:
- 1840’lar: İlk gazete makaleleri, kısa ve bilgilendirici yazılar olarak başlar. Örneğin, Ceride-i Havadis’te yayımlanan yazılar, yabancı haberleri yorumlar.
- 1860’lar: Şinasi’nin Tasvir-i Efkar gazetesindeki makaleleri, Türk edebiyatında makalenin kurumsallaşmasını sağlar. Bu dönemde, makaleler genellikle 500-1000 kelime arasında olur ve okuyucuyu eğitmeyi hedefler.
Bu figürler, makaleyi sadece bir yazı türü olarak değil, toplumsal reformun bir aracı olarak kullanmıştır. Kaynaklar arasında, tarihçi Bernard Lewis’in “Modern Türkiye’nin Oluşumu” (1961) ve Orhan Okay’ın “Tanzimat Edebiyatı” (1975) gibi eserler, bu konuyu detaylıca inceler.
4. Makalenin Türk Edebiyatındaki Evrimi
Makale türü, Türk edebiyatında Tanzimat’tan itibaren evrimleşmiştir. Başlangıçta gazetelerde siyasi ve sosyal konuları ele alan makaleler, zamanla edebiyat, bilim ve felsefeye genişlemiştir.
Evrim Aşamaları:
- Tanzimat Dönemi (1839-1876): Makale, Batı etkileriyle tanıtılır ve genellikle reformist fikirler barındırır.
- Meşrutiyet Dönemi (1908-1918): Gazete ve dergilerin çoğalmasıyla makale, daha özgür ve eleştirel bir hal alır. Örneğin, Servet-i Fünun dergisinde yayımlanan makaleler, edebi eleştiriye yönelir.
- Cumhuriyet Dönemi (1923-sonrası): Atatürk’ün eğitim reformlarıyla makale, akademik bir kimlik kazanır. Örneğin, Türk Dili ve Edebiyatı dergilerinde bilimsel makaleler yaygındır.
- Günümüzde: Dijital medya ile makale, bloglar ve online platformlarda evrilir. Örneğin, Sorumatik.co gibi forumlarda kullanıcılar makale tarzı yazılar paylaşır.
Bu evrim, Türk edebiyatının genel modernleşme sürecini yansıtır ve makaleyi daha erişilebilir hale getirir.
5. Örneklerle Açıklama
Makalenin Türk edebiyatına girişini anlamak için bazı somut örnekler yardımcı olur:
- Şinasi’nin Bir Makalesi: 1862’de yazılan “Muhaverat” adlı makalesinde Şinasi, Batı ve Doğu kültürlerini karşılaştırır. Bu, makalenin eleştirel doğasını gösterir ve okuyucuyu düşünmeye iter.
- Namık Kemal’in Yazıları: “İntibah” romanının tanıtım makalesinde, yazar vatanseverlik temasını işler ve okuyucuyu toplumsal sorumluluğa çağırır.
- Güncel Örnek: Modern Türk yazarları gibi Orhan Pamuk’un makaleleri (örneğin, New York Times’ta yayımlanan yazıları), Tanzimat dönemindeki kökleri devam ettirir ve küresel konuları ele alır.
Bu örnekler, makalenin zaman içinde nasıl değiştiğini ve her dönemde farklı işlevler üstlendiğini gösterir. Empatiyle söylemek gerekirse, bu türün girişi, Türk aydınlarının Batı ile rekabet etme çabasını yansıtır ve bugün hala öğrenme sürecimizin bir parçasıdır.
6. Karşılaştırmalı Tablo
Aşağıdaki tablo, makalenin Türk edebiyatındaki girişini ve evrimini özetler. Bu, konuyu daha net hale getirmek için hazırlanmıştır.
| Dönem | Başlangıç Yılı | Ana Özellikleri | Önemli Figürler | Örnekler |
|---|---|---|---|---|
| Tanzimat Dönemi | 1839 | Batı etkileriyle giriş, sosyal reform odaklı | Şinasi, Namık Kemal | Şinasi’nin “Tasvir-i Efkar” gazetesi makaleleri |
| Meşrutiyet Dönemi | 1908 | Eleştirel ve özgür içerik, dergi yayılımı | Ziya Paşa, Tevfik Fikret | Servet-i Fünun dergisindeki edebi makaleler |
| Cumhuriyet Dönemi | 1923 | Akademik ve bilimsel yöneliş, eğitim reformu | Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu | Türk Dili dergisindeki bilimsel yazılar |
| Günümüz | 2000’ler ve sonrası | Dijitalleşme, blog ve online makaleler | Orhan Pamuk, Elif Şafak | Online platformlardaki kültürel analiz makaleleri |
7. Sonuç ve Özet
Makale türü, Türk edebiyatına 1840’larda Tanzimat Dönemi’nde girmiştir ve bu giriş, Batı etkileriyle şekillenmiştir. İlk örnekler genellikle gazetelerde yayımlanmış ve sosyal reformları tartışmıştır. Anahtar figürler gibi Şinasi ve Namık Kemal, bu türü yerleştirerek Türk edebiyatının modernleşmesine katkı sağlamıştır. Zaman içinde makale, eleştirel bir araçtan akademik bir forma evrilmiş ve günümüzde dijital ortamda devam etmiştir. Bu süreç, Türk edebiyatının dinamik yapısını ve kültürel etkileşimlerini gösterir.
Özet:
- Giriş Zamanı: Yaklaşık 1840’lar, Tanzimat’la birlikte.
- Neden Önemli: Toplumsal değişimi yansıtır ve okuyucuyu eğitir.
- Bugünkü Yeri: Hala yaygın bir tür, eğitim ve tartışma için kullanılır.
Bu cevap, konuyu derinlemesine ele alarak öğrenmenize yardımcı olmayı amaçlar. Eğer daha fazla detay isterseniz, lütfen belirtin!