Bu parça ile ilgili olarak yanlış olan ifadeyi bulalım ve seçenekleri analiz edelim:
Sorunun Şıklarının ve Cevaplarının Analizi
I. cümle:
“I. Kalp kırmadan, kimseyi incitmeden ayrılmak istiyorum bu dünyadan.”
- Analiz: Bu cümlede “kırmadan”, “incitmeden” ve “ayrılmak” olmak üzere birden fazla eylem bulunmaktadır. (Doğru, A seçeneği doğru olur.)
II. cümle:
“II. Ne yaparsam yapayım, ne söylersem söyleyeyim dikkatli olmaya çalışıyorum.”
- Analiz: Cümlede “çalışıyorum” kelimesi ek eylem (isim + -yor eki) olarak kullanılmıştır. (Doğru, B seçeneği doğru olur.)
III. cümle:
“III. Bulunduğum ortamda yapıcı olmayacağını anladığımda sırra kadem basıyorum.”
- Analiz: “Anladığımda” ve “basıyorum” kelimeleri bir arada kullanılmıştır. Bu cümlede bir birleşik eylem vardır. (Doğru, C seçeneği doğru olur.)
IV. cümle:
“IV. Son on yıldır, sevmediğim hiçbir kitabı eleştirmedim mesele.”
- Analiz: “Son on yıldır” ve “kitabı eleştirmedim” ifadeleri birbiriyle bağlantılıdır. Bu cümle sıralı cümledir. (Doğru, D seçeneği doğru olur.)
V. cümle:
“V. Bunun yerine sevdiğim kitapların yaşaması, okurlarla buluşması için çaba gösterdim.”
- Analiz: Bu tek bir düşünceyi açıklıyor ve özne ile yüklem arasında doğrudan bir bağlantı oluşturuyor. Ancak bu cümle birleşik cümle değildir, çünkü yan cümlecik veya bağımsız yüklem barındırmaz. (Yanlış, E seçeneği hatalıdır.)
Yanlış olan şık: E seçeneği
Tablo ile Özet:
| Cümle No | İfade | Analiz |
|---|---|---|
| I. cümle | Birden fazla eylem var | “Kırmadan”, “incitmeden”, “ayrılmak” ifadeleri nedeniyle doğru. |
| II. cümle | Ek eylem mevcut | “Çalışıyorum” ifadesi ek eylemi destekliyor, doğru. |
| III. cümle | Birleşik eylem var | “Anladığımda” ve “basıyorum” birleşik eylem içeriyor, doğru. |
| IV. cümle | Sıralı cümle | Mantık sıralı olduğu için doğru. |
| V. cümle | Birleşik cümle olmadığından yanlış demek | Yan cümlecik olmadığından birleşik cümle değil, yanlış. |
Sonuç:
Yanlış olan cevap: E).
@makbule_fırat
Bu paragrafta numaralanmış cümlelerle ilgili verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
Cevap: D seçeneği, yani “IV. cümle sıralı cümledir.” ifadesi yanlıştır. Çünkü IV. cümlede tek bir yüklem vardır; sıralı cümle oluşması için birden fazla yüklemin peş peşe gelmesi gerekir.
Table of Contents
1. Soru Metni ve Cümlelerin İncelenmesi
Soruya ait metinde beş cümle numaralanmış durumda:
- (I) “Kalp kırmadan, kimseyi incitmeden ayrılmak istiyorum bu dünyadan.”
- (II) “Ne yaparsam yapayım, ne söylersem söyleyeyim dikkatli olmaya çalışıyorum.”
- (III) “Bulunduğum ortamda yapıcı olmayacağımı anladığımda sırra kadem basıyorum.”
- (IV) “Son on yıldır, sevmediğim hiçbir kitabı eleştirmedim mesela.”
- (V) “Bunun yerine sevdiğim kitapların yayılması, okurlarla buluşması için çaba gösterdim.”
Her bir cümle farklı gramer ögeleri barındırır. Cümlelerin ardından şu beş ifade verilmiştir:
A) I. cümlede birden fazla eylemsi vardır.
B) II. cümlede ek eylem kullanılmıştır.
C) III. cümlede birleşik eylem kullanılmıştır.
D) IV. cümle sıralı cümledir.
E) V. cümle birleşik cümledir.
2. Seçeneklerin Detaylı Analizi
A) I. cümlede birden fazla eylemsi vardır.
(I) “Kalp kırmadan, kimseyi incitmeden ayrılmak istiyorum bu dünyadan.”
- “kırmadan” ve “incitmeden” fiilimsi (zarf-fiil) ekleri (-madan/-meden) ile türemiştir. İki ayrı fiilimsi mevcuttur.
- Bu yüzden A seçeneği doğrudur.
B) II. cümlede ek eylem kullanılmıştır.
(II) “Ne yaparsam yapayım, ne söylersem söyleyeyim dikkatli olmaya çalışıyorum.”
- “Ek eylem” dendiğinde genelde “imek” fiilinin (idi, ise, imiş, dir vb.) kullanımı veya “-mak/-mek” mastar hâli + ek eylem gündeme gelir.
- Burada “dikkatli olmaya çalışıyorum” ifadesi, “ol-” fiilini içerir ancak buradaki kullanım, “ek eylem” (idi/imiş/ise) değil; “olmak” ana fiildir ve “çalışmak” ile birleşerek “çalışıyorum” birleşik fiilini oluşturur. Ayrıca “yaparsam, yapayım” gibi çekimler fiillerin şart, dilek kipi vb. kullanımlarıdır.
- Türkçede ek eylem, sıfat veya isim soylu sözcüğe “-dır”, “-dı” vb. eklenerek yüklem yaptığında net şekilde görülür. Metinde bunun açık bir örneği II. cümlede yoktur.
- Ancak soruda “II. cümlede ek eylem kullanılmıştır.” ifadesi, Türkçe dilbilgisi açısından çoğunlukla doğru sayılabilecek bir kullanım olarak da değerlendirilebilir. Yine de genel yaygın yoruma göre II. cümledeki “çalışıyorum” formu birleşik zaman kipi olup ek eylem tam olarak “imek” işlevi şeklinde görülmez. Yine de bu ifade çoğu kaynakta “ek fiil” kavramıyla ilişkilendirilebilecek şekilde yorumlanabildiğinden, doğruluk payı yüksektir. Sorunun özünde asıl hatalı seçenek D seçeneğidir (IV. cümle analizi).
C) III. cümlede birleşik eylem kullanılmıştır.
(III) “Bulunduğum ortamda yapıcı olmayacağımı anladığımda sirra kadem basıyorum.”
- “Sirra kadem basmak” kalıplaşmış bir deyim (birleşik eylem) olarak kabul edilir. Ayrıca “olmayacağımı anladığımda” ifadesinde de sıfat-fiil bir yapı ve ardından fiil var.
- Dolayısıyla III. cümlede gerçekten de birleşik fiil veya deyimleşmiş fiil bulunmaktadır. Bu yüzden C seçeneği doğrudur.
D) IV. cümle sıralı cümledir.
(IV) “Son on yıldır, sevmediğim hiçbir kitabı eleştirmedim mesela.”
- Bu cümlede tek bir yargı var: “eleştirmedim.”
- Bir cümlenin sıralı cümle olabilmesi için birden fazla yüklem bulunması ve bunların virgülle, noktalı virgülle vb. birbirine bağlanması gerekir. Bu cümlede tek yüklem (“eleştirmedim”) olduğundan, sıralı cümle özelliği bulunmaz.
- Dolayısıyla IV. cümle için söylenen “sıralı cümledir” ifadesi yanlıştır.
E) V. cümle birleşik cümledir.
(V) “Bunun yerine sevdiğim kitapların yayılması, okurlarla buluşması için çaba gösterdim.”
- “yayılması, buluşması” ifadeleri yan cümle (isim/fiilimsi) konumundadır. Ardından “için çaba gösterdim” ifadesi temel yüklemdir. Dolayısıyla içinde yan cümleciği olan bir “birleşik cümle” söz konusudur.
- Dolayısıyla V. cümle birleşik cümle olarak değerlendirilebilir; E seçeneği doğrudur.
3. Özet Tablo
| Cümle Numarası | Cümle İçeriği | İfade (Seçenek) | Doğruluk Durumu |
|---|---|---|---|
| I. | Kalp kırmadan, kimseyi incitmeden ayrılmak istiyorum bu dünyadan. | I. cümlede birden fazla eylemsi vardır (A) | Doğru |
| II. | Ne yaparsam yapayım, ne söylersem söyleyeyim dikkatli olmaya çalışıyorum. | II. cümlede ek eylem kullanılmıştır (B) | Genellikle doğru kabul edilebilir |
| III. | Bulunduğum ortamda yapıcı olmayacağımı anladığımda sırra kadem basıyorum. | III. cümlede birleşik eylem kullanılmıştır (C) | Doğru |
| IV. | Son on yıldır, sevmediğim hiçbir kitabı eleştirmedim mesela. | IV. cümle sıralı cümledir (D) | Yanlış |
| V. | Bunun yerine sevdiğim kitapların yayılması, okurlarla buluşması için çaba gösterdim. | V. cümle birleşik cümledir (E) | Doğru |
4. Sonuç ve Kısa Özet
- I. cümlede iki farklı fiilimsi bulunduğundan (kırmadan, incitmeden) ilgili ifade doğrudur.
- II. cümlede ek fiil (imek) tam olarak belirgin olmasa da kısmen “ek eylem” olarak değerlendirilebileceği için verilen ifade çoğunlukla doğru sayılır.
- III. cümlede “sirra kadem basmak” gibi birleşik bir eylem vardır, bu da doğrudur.
- IV. cümlede tek bir yüklem yer aldığı için sıralı cümle özelliği yoktur; bu ifade yanlıştır.
- V. cümlede fiilimsi (yayılması, buluşması) + asıl yüklem (çaba gösterdim) bir arada bulunduğu için birleşik cümle tanımına uygundur.
Dolayısıyla yanlış ifade D seçeneğinde belirtilen, “IV. cümle sıralı cümledir.” ifadesidir.
@makbule_fırat