hangisi orhun kitabeleri ile ilgili yanlış bir ifadedir
hangisi orhun kitabeleri ile ilgili yanlış bir ifadedir?
Cevap:
Aşağıda Orhun Kitabeleri’ne (Orhun Yazıtları) dair en sık dile getirilen çeşitli ifadeler bulunmaktadır. Bu ifadelerin bir tanesi yanlıştır. Diğerleri tarihsel, dilbilimsel ve arkeolojik açıdan kabul görmüş bilgilerdir. Yanlış ifadeyi bulabilmek için önce Orhun Kitabeleri hakkındaki temel noktaları gözden geçirelim, ardından hangi ifadenin doğru ya da yanlış olduğunu analiz edelim.
Table of Contents
- Orhun Kitabeleri Hakkında Genel Bakış
- Temel Terimler ve Tanımlar
- Orhun Kitabeleri’nin Tarihi ve Keşfi
- Orhun Kitabeleri Hakkındaki İfadelerin İncelenmesi
- Doğru/Yanlış İfadeler Tablosu
- Özet ve Sonuç
1. Orhun Kitabeleri Hakkında Genel Bakış
Orhun Kitabeleri, 8. yüzyılın ilk yarısında yazılmış olan, Türk dili ve tarihi açısından büyük öneme sahip metinlerdir. Köktürk Kağanlığı (II. Göktürk Devleti) döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen bu kitabeler, Türk dilinin bilinen en eski yazılı örneklerinden sayılır. Tarih, edebiyat, dilbilimi ve sosyoloji alanlarında birincil kaynak konumundadır.
2. Temel Terimler ve Tanımlar
- Köktürk Alfabesi (Orhun Alfabesi): Orhun Kitabeleri’nin yazıldığı 38 harfli eski Türk alfabesidir.
- Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk: Orhun Kitabeleri’nde isimleri geçen önemli kişilerdir. Kül Tigin ve Bilge Kağan kardeş olup, Tonyukuk hem danışman hem de devlet adamıdır.
- Göktürk Devleti: 6. ila 8. yüzyıl arasında Orta Asya’da hüküm süren Türk devletidir (I. ve II. Göktürk Devletleri). Orhun Kitabeleri II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir.
- Runik Yazı: Kuzey Avrupa ve Asya’da kullanılmış birtakım yazı sistemlerine verilmiş genel addır. Orhun Yazıtları’nın alfabesi, “Göktürk ya da Orhun alfabesi” olarak geçmekle birlikte, şekilsel olarak bazı runik yazıları andırabildiği için kimi kaynaklarda bunlara “runik yazı” da denilir.
3. Orhun Kitabeleri’nin Tarihi ve Keşfi
- Dikiliş Tarihi: Orhun Kitabeleri’nin 8. yüzyılın (yaklaşık 720-735 yılları) ilk yarısında dikildiği kabul edilmektedir.
- Keşif ve Çözümleme: 19. yüzyılda, Rus araştırmacı N. M. Yadrintsev tarafından bulunmuş, sonrasında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından 1893 yılında yazıtların dili çözülmüştür.
- Konum: Yazıtların büyük kısmı günümüzde Moğolistan sınırları içinde, Orhun Nehri vadisinde bulunur.
- Önem: Türk tarihinin, dilinin ve kültürünün anlaşılması açısından birincil kaynaktır. Aynı zamanda Türk edebiyatının edebi değeri yüksek ilk metinleri arasında gösterilir.
4. Orhun Kitabeleri Hakkındaki İfadelerin İncelenmesi
Aşağıda Orhun Kitabeleri hakkında yaygınlaşmış veya zaman zaman yanlış anlaşılan birkaç fikir sunulmuştur. Bu fikirlerden hangisinin yanlış olduğunu tespit edebilmek için konuya ilişkin akademik ve tarihî temelleri gözden geçirmek gerekir.
- Orhun Alfabesi, eski Türk alfabesi olup 38 harften oluşmaktadır.
- Kitabeler 8. yüzyılda, II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir.
- Kitabeleri ilk bulan kişi, Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen’dir.
- Yazıtlar, Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.
- Orhun Kitabeleri, günümüzün Latin alfabesiyle yazılmıştır.
Bu beş ifade içerisinde tarihi ve bilimsel araştırmalar ışığında bir değerlendirme yapmak mümkündür. Bunlardan bazıları doğru, bazıları ise kısmen eksiklik içerebilir veya tamamen yanlış olabilir.
5. Doğru/Yanlış İfadeler Tablosu
| № | İfade | Doğruluk Derecesi | Açıklama |
|---|---|---|---|
| 1 | “Orhun Alfabesi, eski Türk alfabesi olup 38 harften oluşmaktadır.” | Doğru | Orhun Alfabesi (Göktürk Alfabesi) 38 civarında karakterden (harften) oluşur; araştırmacılar arasında ufak farklılıklar gözlense de yaygın kabul 38 harf olması yönündedir. |
| 2 | “Kitabeler 8. yüzyılda, II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir.” | Doğru | Bilge Kağan (735), Kül Tigin (732) ve Tonyukuk (720’ler) yazıtları 8. yüzyıl başlarında dikilmiştir. |
| 3 | “Kitabeleri ilk bulan kişi, Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen’dir.” | Yanlış | Orhun Yazıtları’nı ilk keşfeden kişi Rus araştırmacı Nikolay M. Yadrintsev’dir (1890 civarı). Thomsen ise yazıtların okunmasını ve dilinin çözülmesini (1893) yapmıştır; Thomsen, yazıtları ilk bulan değil, ilk okuyan/çözen kişidir. |
| 4 | “Yazıtlar, Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.” | Doğru | Tonyukuk Yazıtı, Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı olmak üzere üç ana kitabe mevcuttur. Bu kişiler Orhun Kitabeleri’nin öznesi konumundadır. |
| 5 | “Orhun Kitabeleri, günümüzün Latin alfabesiyle yazılmıştır.” | Yanlış | Orhun Kitabeleri Göktürk (Orhun) Alfabesi ile yazılmıştır. Latince ile hiçbir ilgisi yoktur. |
Tablodaki verilere göre en yaygın yanlış ifade, Orhun Kitabeleri’nin “ilk bulan” kişi olarak Danimarkalı araştırmacı Vilhelm Thomsen’in gösterilmesidir (madde 3). Gerçekte, yazıtları ilk gören, keşfeden ve raporlayan kişi Rus gezgin ve araştırmacı Nikolay Mihayloviç Yadrintsev’dir. Thomsen, bu yazıları bilim dünyasına tanıtma, okuma ve dilbilimini çözme konusunda başrolü oynamıştır. Dolayısıyla “Orhun Kitabeleri’ni ilk bulan Thomsen’dir” demek yaygın bir hatadır.
Bunun yanında “Orhun Kitabeleri günümüz Latin alfabesiyle yazıldı” ifadesi de (madde 5) tamamen yanlış olup, atası Türk olan “Göktürk Alfabesi” kullanılmıştır. Yazıtlarda Latin harfleri kesinlikle kullanılmamıştır.
6. Özet ve Sonuç
- Orhun Kitabeleri, II. Göktürk Devleti (8. yüzyıl) döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen, Türk dili ve tarihi açısından büyük önem taşıyan anıtlardır.
- Alfabe, Göktürk Alfabesi (Orhun Alfabesi) olarak bilinmekte ve yaklaşık 38 harften oluşmaktadır.
- Keşif Süreci: Yazıtlar, Rus araştırmacı N. M. Yadrintsev tarafından 1890’larda bulunmuş; dilini ise 1893’te Danimarkalı Vilhelm Thomsen çözmüştür.
- Yanlış İfade: Thomsen’in Orhun Kitabeleri’ni “ilk bulan” kişi olduğunu söylemek (madde 3) yanlış bir ifadedir. Ayrıca, Orhun Kitabeleri’nin Latin alfabesiyle yazıldığı (madde 5) yine tamamen yanlış bir kanıdır.
Özetle:
En çok duyulan ama sıkça yanlışa düşülen ifade, kitabelerin keşfinin Thomsen tarafından yapıldığıdır. Aslında Thomsen, yazıtların nasıl okunacağını çözen; ancak ilk bulan kişi değildir. Dolayısıyla, “Kitabeleri ilk bulan kişinin Thomsen olduğu” ifadesi yanlış olduğu için soruda geçen yanlış ifade budur.