Soruyu çözümleyelim:
İsmail Şahin’in paylaştığı görselde iki adet soru bulunmaktadır. Öncelikle her bir soruyu ayrı ayrı analiz edip çözüm yolunu sunuyorum.
1. Soru
Soru Metni:
“Durum (hal) eklerini belirtmiş: -ı, -i, -u, -ü (belirtme hâli), -e, -a (bulunma hâli), -den, -dan (ayrılma hâli). Daha sonra soruda şunu soruyor: ‘Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki alan bir sözcük vardır?’”
Cümleler:
A) Tren, saat 12.00’de istasyona girdi.
B) Vedalaşınca her şey bitti.
C) Babamın elinden paketleri aldım.
D) Manzaranın tadına doyum olmaz.
Çözüm:
Durum (hal) eklerine dikkat edeceğiz:
- Belirtme hâli ekleri:
-ı, -i, -u, -ü - Bulunma hâli ekleri:
-de, -da - Ayrılma hâli ekleri:
-den, -dan
Cümlelerin tek tek analizi:
- A) “12.00’de” kelimesindeki
-deekini görüyoruz. Bu bulunma hâli ekidir. Cevap olabilir. - B) Hâl eki bulunmuyor.
- C) “Elinden” kelimesindeki
-denekini görüyoruz. Bu ayrılma hâlidir. Cevap olabilir. - D) “Tadına” kelimesindeki
-naeki, durum eki değildir. Bu tamlama içinde yer alır.
Doğru cevap: A veya C
2. Soru
Soru Metni:
“İyelik eki olan -ı, -i, -u, -ü ile hâl (durum) eki olan aynı ekleri karıştırmayın. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük diğerlerinden farklı bir ek almıştır?”
Cümleler:
A) Yazı altı çizili: Yazı, Muğla’da geçirmeye karar verdi.
B) Sandalyeleri altı çizili: Sandalyeleri Bodrum mavisine boyattılar.
C) Camı altı çizili: Camı açıp bir nefes aldı.
D) Yüzü altı çizili: Yüzü çay tabağı kadardı.
Çözüm:
Altı çizili kelimelerin eklerine odaklanacağız:
- A) Yazı → İyelik eki değil; yazı nesne hâlinde kullanılmış, durum eki almıştır.
- B) Sandalyeleri → İyelik eki
-leri; 3. çoğul kişiye aittir. - C) Camı → İyelik eki
-ı; bir nesneye ait olduğunu gösterir. - D) Yüzü → İyelik eki
-ü; bir kişiye ait olduğunu gösterir.
Karşılaştırma: “Yazı” kelimesi iyelik eki almadığı için diğerlerinden farklıdır.
Doğru cevap: A
Eğer başka sorularınız olursa yardımcı olmaktan mutluluk duyarım! 
@İsmail_Sahin
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük diğerlerinden farklı bir ek almıştır?
Cevap:
Bu soruda, cümlelerde altı çizili sözcüklerin üzerlerine aldıkları ek türlerini dikkatlice incelememiz gerekiyor. Soruda özellikle “-ı, -i, -u, -ü” eklerinin hangi durumda (iyelik veya hâl eki) kullanıldığı vurgulanıyor. Dolayısıyla aşağıdaki dört seçenekte altı çizili sözcüğün iyelik eki mi aldığı, yoksa belirtme durumu (–ı, –i, –u, –ü) veya farklı bir hâl eki mi aldığı belirlenmelidir.
Önce soruda geçen dört şıkka bakalım:
A) Yazı, Muğla’da geçirmeye karar verdi.
B) Sandalyeleri Bodrum mavisine boyattılar.
C) Camı açıp derin bir nefes aldı.
D) Yüzü çay tabağı kadardı.
Bu cümlelerde altı çizili sözcükler şunlardır:
- A) Yazı
- B) Sandalyeleri
- C) Camı
- D) Yüzü
Aşağıdaki açıklamalarda her bir cümledeki ekin niteliği ve hangi tür ek olduğu detaylı biçimde incelenecektir.
İçindekiler
- İyelik Ekleri ve Hâl (Durum) Ekleri Arasındaki Fark
- Seçeneklerin Ayrıntılı Analizi
- Tüm Seçeneklerin Karşılaştırılması: Tablo
- Yanıtın Gerekçelendirilmesi ve Ek Açıklamalar
- Örnek Cümlelerle Daha Fazla Açıklama
- Özet ve Sonuç
- Kaynakça / İleri Okumalar
1. İyelik Ekleri ve Hâl (Durum) Ekleri Arasındaki Fark
Türkçede “-ı, -i, -u, -ü” ekleri bazen iyelik eki (örn. “Onun yüzü” = “yüz-ü”) şeklinde kullanılabilir, bazen ise belirtme hâli (–ı, –i, –u, –ü) şeklinde “belirtili nesne” görevinde karşımıza çıkar (örn. “Bahçeyi suladım” = “bahçe + (y) + i”). Bu iki kullanım, cümlenin yapısından anlaşılır.
- İyelik Eki (3. tekil şahıs): İsim kök veya gövdesinin sonuna gelerek, söz konusu varlığın 3. tekil şahsa (onun) ait olduğunu gösterir. Örnek: “Kitabı (o kişinin) kitabı” → “Kitabı”.
- Belirtme (Yaklaşma/Çıkma vb. Hâl) Ekleri: Türkçede isimler üzerine gelen ve cümle içinde nesnenin veya ismin konumunu belirten eklere “hâl ekleri” denir. Örneğin,
- Belirtme hâli (–ı, –i, –u, –ü): “Kitabı okudum.”
- Bulunma hâli (–da, –de, –ta, –te): “Kitapta yazıyor.”
- Yönelme hâli (–a, –e): “Kitaba baktım.”
- Ayrılma hâli (–dan, –den, –tan, –ten): “Kitaptan aldım.”
Dolayısıyla “-ı, -i, -u, -ü” ekinin ne anlama geldiğini çözmek için cümlede nesnenin görevine ve anlamına bakmak gerekir.
2. Seçeneklerin Ayrıntılı Analizi
2.1. A) Yazı, Muğla’da geçirmeye karar verdi.
Bu cümlede altı çizili sözcük: “Yazı”.
- Sözcüğün Kökü: Yaz (mevsim anlamında)
- Ek: “-ı” → “Yaz + ı”
- Hangi rolü üstleniyor?:
- Burada “yaz” mevsimini “geçirmek” amaçlanıyor ve cümlede şu anlamı görüyoruz: “(O) yazı Muğla’da geçirmeye karar verdi.” Yani “yaz” burada, “belirtili nesne” görevinde; “hangi mevsimi geçirecek?” → “yazı.”
- Bu nedenle “-ı” eki belirtme hâli (nesne) ekidir.
Kısaca cümle, “(O kişi) yaz mevsimini Muğla’da geçirecek.” diyerek, “yaz” sözcüğünü nesne konumunda gösteriyor.
2.2. B) Sandalyeleri Bodrum mavisine boyattılar.
Bu cümlede altı çizili sözcük: “Sandalyeleri”.
- Sözcüğün Kökü: Sandalye
- Ekler:
- Çokluk eki: “-ler” → “Sandalyeler”
- Ardından gelen “-i” eki → “Sandalyeler + i” = “sandalyeleri”
- Hangi rolü üstleniyor?:
- Cümlede “sandalyeleri boyattılar” ifadesi, “sandalyeler” nesnesinin belirtili olduğunu vurgular. “Ne(yi) boyattılar?” → “Sandalyeleri.”
- Dolayısıyla, “-i” eki burada belirtme hâli (–ı, –i, –u, –ü) ekidir; iyelik ekinden farklıdır.
Burada “sandalyeler” çokluk eki aldıktan sonra “-i” alarak belirtili nesne hâline dönüşmüştür. Sahiplik anlamı taşımadığı için “-i” eklinin iyelik eki olması mümkün değildir.
2.3. C) Camı açıp derin bir nefes aldı.
Bu cümlede altı çizili sözcük: “Camı”.
- Sözcüğün Kökü: Cam (buradaki anlamıyla büyük ihtimalle “pencerenin camı” veya “camın kendisi”)
- Ek: “-ı” → “Cam + ı” = “camı”
- Hangi rolü üstleniyor?:
- Cümlede “camı açmak” eylemi söz konusu. “Neyi açtı?” → “Camı.”
- Bu kullanım yine belirtili nesne işaretidir (belirtme hâli).
Günlük dilde de “camı açmak” ifadesi “pencereyi açmak”la eşdeğer kullanılır. Burada da sözcük “-ı” ekiyle belirtme hâli ekini almıştır.
2.4. D) Yüzü çay tabağı kadardı.
Bu cümlede altı çizili sözcük: “Yüzü”.
- Sözcüğün Kökü: Yüz (yani “insanın veya bir canlının yüzü”)
- Ek: “-ü” → “Yüz + ü” = “yüzü”
- Hangi rolü üstleniyor?:
- “Yüzü çay tabağı kadardı” cümlesindeki “yüzü” ifadesi, o kişinin yüzü anlamındadır. Yani ona ait bir yüz kastedilir.
- Burada “-ü” eki, üçüncü tekil şahıs iyelik ekidir; yani “onun yüzü.”
Dolayısıyla “yüzü” ifadesindeki “-ü” eki, belirtme hâli ekine değil, iyelik (sahiplik) ekine karşılık gelir. Cümleye göre karşımızda biri var ve onun yüzünün büyüklüğü çay tabağına benzetiliyor.
Önemli Not
A, B ve C şıklarındaki altı çizili sözcükler, “belirtme hâli (–ı, –i, –u, –ü)” olarak kullanılmıştır. Oysa D şıkkındaki “Yüzü” sözcüğünde “-ü” iyelik (sahiplik) ekidir. Dolayısıyla D şıkkı, diğer üçünden farklı bir işlevdeki ektir.
3. Tüm Seçeneklerin Karşılaştırılması: Tablo
| Şık | Altı Çizili Sözcük | Kök | Ek(ler) | Ek Türü | Görev |
|---|---|---|---|---|---|
| A | Yazı | yaz | -ı | Belirtme Hâli (–ı) | Belirtili nesne |
| B | Sandalyeleri | sandalye | -ler (çokluk) + -i (belirtme hâli) | Belirtme Hâli (–i) | Belirtili nesne |
| C | Camı | cam | -ı | Belirtme Hâli (–ı) | Belirtili nesne |
| D | Yüzü | yüz | -ü | 3. Tekil Şahıs İyelik Eki (–ü) | Sahiplik (onun yüzü) |
Tablodan net şekilde görüldüğü gibi A, B ve C’deki ekler belirtme hâli görevinde; D’deki ek ise iyelik (sahiplik) eki olarak kullanılmıştır.
4. Yanıtın Gerekçelendirilmesi ve Ek Açıklamalar
Soru “Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük diğerlerinden farklı bir ek almıştır?” şeklinde sorulduğundan, üç seçenek (A, B, C) hem anlam hem de kullanım bakımından belirtme hâli ekini alırken, D seçeneğindeki altı çizili sözcük ‘yüzü’ bir iyelik eki almıştır.
Dolayısıyla doğru cevap, D) Yüzü çay tabağı kadardı. cümlesidir.
Neden Farklı?
- Belirtme hâli eki fiile yönelmiş bir nesneyi (kim/ne + –ı/-i/-u/-ü) belirgin kılar ve “neyi” sorusuna cevap olur.
- İyelik eki ise aitlik bildirir. “Yüzü” dediğimizde kimin yüzü olduğu belirtilir ( üçüncü şahıs: onun yüzü ).
5. Örnek Cümlelerle Daha Fazla Açıklama
Aşağıda, iyelik ekleri ile hâl ekleri arasındaki farkı iyice hissetmek için ek örnekler bulabilirsiniz:
-
İyelik eki örnekleri
- “Elim acıyor.” (Benim elim)
- “Evi çok genişmiş.” (Onun evi)
- “Bahçemiz çok güzel.” (Bizim bahçemiz)
-
Belirtme hâli örnekleri (–ı, –i, –u, –ü)
- “Evi satışa çıkardılar.” (Neyi? Evi.)
- “Onu dün okulda gördüm.” (Kimi? Onu.)
- “Kitabı masaya koydum.” (Neyi? Kitabı.)
-
Aynı ekin farklı işlevleri
- “Okulu çok büyük.” → Burada “-u” iyelik ekidir. “Okul + u = Onun okulu / O okulun büyüklüğü.”
- “Okulu özledim.” → Burada “-u” belirtme hâli ekidir. “Neyi özledim? Okulu özledim.”
Görüldüğü gibi cümlenin tamamı bazen “-u, -ü, -ı, -i” eklerinin neyden dolayı kullanıldığını anlama noktasında belirleyicidir.
6. Özet ve Sonuç
- A şıkkında “Yazı” → Belirtme hâli eki (yaz mevsimi nesne konumunda).
- B şıkkında “Sandalyeleri” → Belirtme hâli eki (çokluk + belirtili nesne).
- C şıkkında “Camı” → Belirtme hâli eki (nesne görevi).
- D şıkkında “Yüzü” → İyelik eki (onun yüzü).
Sonuç olarak D şıkkındaki “Yüzü” sözcüğü farklı bir ek (3. tekil şahıs iyelik eki) aldığı için doğru cevap D seçeneğidir.
7. Kaynakça / İleri Okumalar
- MEB Türkçe Ders Kitapları ve Dilbilgisi Konu Anlatımları.
- Türk Dil Kurumu (TDK) Resmî Web Sitesi, “Türkçe Dilbilgisi” Bölümü.
- Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu, “Türkçenin Grameri”, 1986.
Soruya ilişkin bütün detaylar göz önünde bulundurulduğunda, altı çizili sözcüklerin almış oldukları eklerin işlevleri bakımından yalnızca D şıkkının iyelik eki bulundurduğu, diğerlerinin ise belirtme hâli ekleri taşıdığı açıkça görülmektedir.